Recensies

'Geachte redactie, waar bent u mee bezig? Ik bedoel de ranzige strip Rampokan: Java van Peter van Dongen.' Het dagblad Het Parool heeft het geweten dat zij bovengenoemde strip in afleveringen publiceerde. De reacties van destijds persoonlijk betrokkenen bij het Indische verleden waren soms ongemeen fel. 'Het gaat mij erom dat een aanzienlijke groep mensen die 'iets' met Indi?/lndonesi? heeft voor de zoveelste maal onderuit wordt gehaald,' aldus de brievenschrijver. Het maakte mij, behorend tot dezelfde generatie als Van Dongen en bovendien met een vergelijkbare Indische achtergrond, nieuwsgierig: zou ik een andere reactie dan de schrijver van de ingezonden brief hebben, die immers zijn eigen herinnering tegenover het door Van Dongen verbeelde verleden kon zetten? Van Dongen, geboren in Amsterdam in 1966, mag Indi? dan niet zelf hebben meegemaakt, zijn tekeningen roepen bij de oudere generatie herkenning op: zo herkende mijn vader verschillende locaties in zijn geboorteplaats Batavia/Jakarta. Dit is de verdienste van Van Dongen, die zich op zorgvuldig bronnen- en beeldonderzoek baseerde. Met zijn strip heeft de auteur en tekenaar niet minder dan een 'historische en psychologische roman over verlies, oorlog en idealen' op het oog. Dat is nogal wat - maakt hij dit waar? Het verhaal betreft een klassiek thema in de Indische literatuur: een volwassen Hollandse man, geboren en getogen in het koloniale Indi?, keert naar zijn geboorteland terug in de heimelijke hoop zijn baboe te vinden. In Rampokan: Java heet hij Johan Knevel, zoon van een bestuursambtenaar, en zij heet Ninih. Omdat de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd is uitgebroken en 'tropisch Nederland' verloren dreigt te gaan, verlaat Knevel Nederland in 1946 om als soldaat en vrijwilliger voor het behoud van zijn paradijs te vechten. We zien hem ingescheept met zijn maten op de boot, we zien zijn aankomst in Batavia en zijn vertrouwdheid met het tropische klimaat, eten en gewoonten. Ook zien we zijn koloniale mentaliteit in de manier waarop hij Indonesi?rs afsnauwt. De verscheurdheid tussen liefde en haat is cruciaal: liefde voor die ene verloren vrouwelijke bediende, haat ten aanzien van andere aanwezige, maar niet gewenste Indonesi?rs. Rampokan: Java is een fraaie, verzorgde uitgave. Het verhaal is opmerkelijk genoeg in zwart/wit (met steunkleur bruin) uitgevoerd. Opmerkelijk, omdat gradaties in huidskleur tijdens de koloniale periode van doorslaggevend belang waren voor de positie van een persoon. Bij nader inzien zorgt het palet van zwart, wit en bruin voor een sobere sfeer, wat bij het verhaal passend is. Goed kijken en lezen is een vereiste: omdat er zoveel in Van Dongens werk te genieten is, maar ook omdat het nodig is om de diverse personages in hun verwikkelingen te kunnen volgen. De verhaallijnen in de strip komen bij het ontknopen van het plot op een ingenieuze manier samen. De gedachte dringt zich echter op dat deze strip mogelijk alleen boeiend en begrijpelijk is voor de insider, ofwel degene die 'iets' met de archipel heeft. Enige historische kennis over Indi? en Indonesi? vereist. Daarbij komt dat een outsider wellicht minder gevoel zal hebben voor de subtiel getekende verschillen in uiterlijk en gedrag tussen Indische, Indonesische en Chinese personages. Maakt Van Dongen zijn aspiraties waar? Wat mij betreft wel. Van Dongens inlevingsvermogen in de complexe Indische geschiedenis zorgt voor een verhaal ('roman' zo u wilt) waarin de dubbele loyaliteiten van de personages tot uiting komen. We komen de Hollanders te begrijpen, die oprecht van 'hun' land houden, maar niet anders kunnen dan naar het vroegere Indi? verlangen; maar ook de Indonesische vrouwen, die als concubine van Hollandse officieren een hogere status weten te verwerven, maar zich ook diverse vernederingen moeten laten welgevallen. De tragiek bestaat in de onoverbrugbare kloof tussen de Hollander die weliswaar verindischt is, maar door de Indonesi?r nooit als ??n van hen zal worden gezien. Dat de Hollandse soldaten en de Indonesische vrijheidsstrijders tegenover elkaar stonden, en dat daarbij excessen werden begaan, wordt in dit boek niet verhuld. Van Dongen kiest (nog?) geen partij: zijn verhaal van verscheurdheid maakt duidelijk waarom niemand in deze strijd schone handen hield. In mijn ogen maakt dat Rampokan: Java niet tot een ranzige, maar een realistische strip. Immers, de werkelijkheid (namelijk dat Knevel zijn paradijs niet wist te behouden, maar gruwelijk genoeg via de militaire acties zelf meewerkte aan de destructie ervan) was hard, onverteerbaar, 'ranzig'. Enigszins onbevredigend is dat het eerste deel geen werkelijke afsluiting heeft: Van Dongen hoopt het tweede deel van zijn werk, over Celebes, in het jaar 2000 te voltooien. Misschien niet iedereen in de Indische gemeenschap, maar ik kijk er naar uit.